Stopnie formalne cz. 12

Przechodzimy do czwartego stopnia. Młodzież uczy się wiedzy nie od razu, lecz częściowo. Porcje czyli części, w których się wiedzę udziela, nazwaliśmy jednostkami dydaktycznymi. Przez rozdrabnianie wiedzy na jednostki zatraca się u ucznia pogląd na całość. Ażeby przeszkodzić rozćwiartowaniu wiedzy, nauczyciel nie tylko powinien rozumnie dobierać jednostki, ale musi się starać o utrzymanie związku między niemi. Na własną pracę ucznia pod tym względem nie może chyba zawsze liczyć, a przynajmniej powinien usiłowania jego, zmierzające do opanowania całości wiedzy, popierać. Gdyby nauczyciel najstaranniej dobierał jednostki historycznej nauki, a nie starał się ich nigdy ze sobą powiązać, uczniowie jego nie rozumieliby i nie umieliby historii. Nauczyciel, który by uczył poszczególnych czasów czasownika, a nie pomyślał o uchwyceniu w całość nauki koniugacji, nie dałby uczniom zrozumienia koniugacji. Tak więc spada na nauczyciela obowiązek systematyzowania wiedzy, czyli łączenia wiedzy zdobytej w poszczególnych jednostkach metodycznych w jedną większą całość. Korzyść, jaką uczeń przez systematyzowanie odnosi, polega na tym, że uczy się myśleć w pojęciach systematycznych, uwolnionych z więzów konkretnych zjawisk. Tworzenie systemów powinno być pracą ucznia z pomocą i współdziałaniem nauczyciela.

Systematyzować można z natury rzeczy dopiero na końcu nauki, lecz już po skończeniu większej ilości jednostek systematyzowanie w mniejszych rozmiarach jest możliwe. W systemie poszczególne zjawiska tracą swą przypadkową cechę i podporządkują się pod wspólne cechy. Systemem będzie w nauce planimetrii zestawienie twierdzeń tyczących się przystawania albo podobieństwa trójkątów, albo tyczące się równoległoboków. Bardzo instruktywne jest tworzenie systemów w nauce historii. Systemem będzie zestawienie warstw zaludnienia Wielkiej Brytanii, albo historia niziny węgierskiej od najdawniejszych czasów aż do dzisiejszych, zestawiona na mocy tego, czego się uczniowie nauczyli w poszczególnych jednostkach metodycznych. Lektura arcydzieł literatury staje się niewyczerpanym źródłem tworzenia systemów. Charakterystyka osobistości literackich jest właściwie systemem. Ileż sposobności do tworzenia systemów dostarcza n. p. lektura Pana Tadeusza.

Przechodzimy do piątego stopnia. Przez opisane dotąd postępowanie uczeń wiedzę zyskał, pojął, zgłębił i uregulował w umyśle. Wiedza jest pokarmem, który przez to samo, że do umysłu wchodzi, uszlachetnia nasze wnętrze i daje nam siłę w myśleniu. Uczymy się wielu rzeczy, aby je wiedzieć, uczymy się także, aby się uszlachetnić i umoralnić, ale uczymy się także, aby wiedzę móc zastosować. Ażeby się wiedza zamieniła w umiejętność, w zręczność, do tego potrzebne jest ćwiczenie, które prowadzi nauczyciel. Tak więc z nauczaniem musi się w końcu łączyć wprawianie nabytej wiedzy.

Nie wszystka wiedza w równej mierze wymaga zastosowania, czyli niejedna wiedza zostaje przeważnie teoretyczną wiedzą, jak wiedza geograficzna, historyczna, przyrodnicza. Uczymy się wielu rzeczy, aby je tylko wiedzieć, aby je rozumieć. Inne rodzaje wiedzy domagają się zastosowania, czyli wiedza przechodzi w umiejętność, jak się to często dzieje z wiedzą matematyczną, a zwłaszcza językową. Zastosowanie wiedzy językowej objawia się przeważnie w piśmiennych wypracowaniach. Z tego wynika, że piśmienne wypracowanie powinno być ostatecznym wynikiem nauki i utrzymywać z nią ścisły związek. W zasadzie wypracowania piśmienne w szkole powinny być ćwiczeniami, a dopiero w drugiej linii probierzem sił ucznia. Im niższy jest poziom naukowy uczniów, tym ściślejszy powinien być związek między wypracowaniem a szkolną nauką, tym więcej wypracowanie powinno być zastosowaniem tejże nauki. Wypracowania, nie opierające się na poprzedniej nauce, dają sposobność do samodzielniejszego myślenia, ale popierają płytkość sądu i przyzwyczajają młodzież do pisania o rzeczach niedostatecznie obmyślanych i zrozumianych.

Tak się przedstawia przebieg nauki uwzględniający zachowanie się umysłu ucznia przy przyjmowaniu wiedzy. Jeżeli podanie celu uważamy za czynność stojącą poza właściwym jej przebiegiem, nauka składa się z następujących części: 1) przygotowania, 2) podania nowej wiedzy, 3) porównania i zgłębienia, 4) ugrupowania, 5) zastosowania.